सर्वांगासन (Sarvangasana) म्हणजे काय? कृती, फायदे, सावधगिरी आणि योगातील महत्त्व
सर्वांगासन (Sarvangasana) हे योगशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाचे उलट्या स्थितीतील (Inversion) आसन मानले जाते. नावाप्रमाणेच या आसनाचा प्रभाव शरीराच्या अनेक अवयवांवर जाणवतो, म्हणून याला 'सर्वांगासन' असे म्हटले जाते. या आसनामध्ये शरीराचा संपूर्ण भार खांद्यावर येतो आणि पाय पूर्णपणे वरच्या दिशेने सरळ ठेवले जातात.
सर्वांगासनाची क्रिया विपरीतकरणी मुद्रेसारखी असली तरी हे अधिक प्रगत आसन आहे. नियमित सरावामुळे शरीराचा समतोल, लवचिकता आणि स्नायूंची ताकद सुधारण्यास मदत होऊ शकते. येथे आपण सर्वांगासन म्हणजे काय, ते कसे करावे, त्याचे फायदे, सावधगिरी, योग्य वेळ आणि वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न यांची सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत.
सर्वांगासन म्हणजे काय?
सर्वांगासन हे पाठीवर झोपून केले जाणारे योगासन आहे. या आसनामध्ये दोन्ही पाय वर उचलून शरीर खांद्यांच्या आधारावर संतुलित ठेवले जाते. या आसनामध्ये मान आणि खांदे जमिनीवर स्थिर राहतात तर हातांनी कमरेला आधार दिला जातो.
योगशास्त्रामध्ये सर्वांगासनाला अनेकदा "आसनांची राणी (Queen of Asanas)" असेही संबोधले जाते, कारण हे संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणाऱ्या महत्त्वाच्या आसनांपैकी एक मानले जाते.
सर्वांगासन करण्यापूर्वी कोणती आसने करावीत?
सर्वांगासन करण्यापूर्वी खालील आसनांचा सराव केल्यास शरीराची तयारी होते.
सर्वांगासन करण्याची कृती (Step-by-Step)
- सर्वप्रथम योगा मॅटवर पाठीवर सरळ झोपा.
- दोन्ही हात शरीराच्या बाजूला ठेवा.
- श्वास आत घेत दोन्ही पाय हळूहळू वर उचला.
- कंबर वर उचलून दोन्ही हातांनी कमरेला आधार द्या.
- दोन्ही कोपरे जमिनीवर स्थिर ठेवा.
- पाठीचा कणा आणि पाय एका सरळ रेषेत ठेवा.
- हनुवटी छातीजवळ येईल अशी स्थिती ठेवा.
- दृष्टी पायांच्या अंगठ्याकडे किंवा छातीकडे केंद्रित ठेवा.
- सामान्य श्वास घेत सुरुवातीला 20–30 सेकंद या स्थितीत रहा.
- त्यानंतर हळूहळू कंबर खाली आणत पूर्वस्थितीत या.
श्वासोच्छ्वास कसा असावा?
- आसनामध्ये जाताना श्वास आत घ्या.
- अंतिम स्थितीत सामान्य श्वास चालू ठेवा.
- खाली येताना हळूहळू श्वास सोडा.
सर्वांगासन किती वेळ करावे?
- नवशिक्यांनी 20–30 सेकंदांपासून सुरुवात करावी.
- नियमित सरावानंतर 1 ते 3 मिनिटांपर्यंत करता येते.
- अनुभवी साधक प्रशिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली अधिक वेळ करू शकतात.
सर्वांगासनाचे फायदे 
नियमित आणि योग्य पद्धतीने सराव केल्यास खालील फायदे मिळू शकतात.
१. खांदे व पाठीचे स्नायू मजबूत होण्यास मदत
या आसनामध्ये शरीराचा भार खांद्यांवर येत असल्यामुळे खांदे आणि वरच्या पाठीचे स्नायू सक्रिय होतात.
२. शरीराचा समतोल सुधारतो
संतुलन राखण्यासाठी संपूर्ण शरीराचे नियंत्रण आवश्यक असल्याने शरीराचा समन्वय सुधारण्यास मदत होते.
३. पाठीचा कणा लवचिक राहण्यास मदत
योग्य सरावामुळे पाठीच्या कण्याची लवचिकता टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते.
४. रक्ताभिसरण सुधारण्यास मदत
उलट्या स्थितीमुळे डोके आणि वरच्या शरीराकडे रक्तप्रवाह वाढण्यास मदत होऊ शकते.
५. मान व खांद्यांना व्यायाम मिळतो
योग्य पद्धतीने केल्यास मान आणि खांद्यांच्या स्नायूंना नियंत्रित व्यायाम मिळतो.
६. मानसिक शांतता
श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यामुळे मन शांत होण्यास आणि एकाग्रता वाढण्यास मदत होऊ शकते.
७. पचनक्रिया सुधारण्यास सहाय्य
नियमित योगाभ्यासाचा एक भाग म्हणून हे आसन पचनसंस्थेच्या कार्याला सहाय्य करू शकते.
८. थायरॉईड भागावर परिणाम
योगपरंपरेनुसार सर्वांगासनामध्ये हनुवटी छातीजवळ येत असल्यामुळे गळ्याच्या भागावर सौम्य दाब निर्माण होतो. थायरॉईडच्या आरोग्यावर होणाऱ्या परिणामांबाबत अधिक वैज्ञानिक संशोधनाची आवश्यकता आहे; त्यामुळे याला उपचार म्हणून मानू नये.
९. शरीरात ताजेतवानेपणा
नियमित योगाभ्यासामुळे शरीरात ऊर्जा आणि उत्साह जाणवू शकतो.
सर्वांगासनानंतर कोणते आसन करावे?
सर्वांगासनानंतर मत्स्यासन करणे उपयुक्त मानले जाते.
यामुळे:
- मान आणि खांद्यावरील ताण कमी होण्यास मदत होते.
- शरीराला संतुलित विश्रांती मिळते.
- पाठीचा कणा आरामदायी स्थितीत येतो.
सर्वांगासन करताना घ्यावयाची काळजी
खालील परिस्थितीत हे आसन करू नये किंवा प्रशिक्षित योग शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखालीच करावे.
- मानदुखी
- सर्व्हायकल स्पॉन्डिलोसिस
- स्लिप डिस्क
- खांद्याला दुखापत
- उच्च रक्तदाब
- हृदयविकार
- ग्लॉकोमा किंवा डोळ्यांचा वाढलेला दाब
- गर्भावस्था (डॉक्टर व योगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा)
- अलीकडील शस्त्रक्रिया
नवशिक्यांसाठी टिप्स
- सुरुवातीला भिंतीचा आधार घेऊ शकता.
- योगा मॅट वापरा.
- शरीराला झटका देऊ नका.
- श्वास रोखू नका.
- वेदना जाणवल्यास त्वरित आसन सोडा.
सामान्य चुका
- कोपरे जास्त पसरवणे.
- मान हलवणे.
- शरीर वाकडे ठेवणे.
- घाईने वर जाणे.
- श्वास रोखून ठेवणे.
सर्वांगासन करण्याची योग्य वेळ
- सकाळी रिकाम्या पोटी.
- किंवा जेवणानंतर किमान ३–४ तासांनी.
- शांत वातावरणात योगाभ्यास करावा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
१. सर्वांगासन रोज करता येते का?
होय, योग्य पद्धतीने आणि शरीराच्या क्षमतेनुसार दररोज सराव करता येतो.
२. नवशिके हे आसन करू शकतात का?
होय, पण प्रशिक्षित योग शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली.
३. सर्वांगासन किती वेळ करावे?
सुरुवातीला 20–30 सेकंद. नंतर सरावानुसार वेळ वाढवू शकता.
४. सर्वांगासनानंतर कोणते आसन करावे?
मत्स्यासन करणे उपयुक्त मानले जाते.
५. सर्वांगासनामुळे केस गळणे थांबते का?
योगपरंपरेत या आसनामुळे डोक्याकडे रक्तप्रवाह सुधारण्याचा उल्लेख आढळतो. मात्र, केस गळणे थांबते किंवा अकाली पांढरे केस पूर्णपणे थांबतात असा ठोस वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध नाही.
६. थायरॉईडच्या रुग्णांनी हे आसन करावे का?
थायरॉईडचा त्रास असल्यास डॉक्टर आणि प्रशिक्षित योगतज्ज्ञांचा सल्ला घेऊनच हे आसन करावे.
निष्कर्ष
सर्वांगासन हे योगातील महत्त्वाचे आणि प्रभावी आसन आहे. योग्य तंत्र, नियंत्रित श्वास आणि नियमित सराव यांच्या मदतीने शरीराचा समतोल, लवचिकता आणि स्नायूंची कार्यक्षमता सुधारण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, कोणताही वैद्यकीय आजार बरा करण्यासाठी हे आसन उपचाराचा पर्याय नाही. त्यामुळे आरोग्यविषयक समस्या असल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
Comments
Post a Comment
आपल्या सुचनांचे स्वागत आहे.
भेट दिल्या बद्दल धन्यवाद. 🙏