भुजंगासन (Bhujangasana) माहिती | फायदे, कृती, काळजी व उपयोग | ByYogesh

भुजंगासन (Bhujangasana) माहिती | फायदे, कृती, काळजी व उपयोग 

भुजंगासन म्हणजे काय?

'भुजंग' म्हणजे नाग किंवा साप. या आसनामध्ये शरीराचा आकार फणा काढलेल्या नागासारखा दिसतो म्हणून या आसनाला भुजंगासन (Bhujangasana) असे म्हणतात. इंग्रजीमध्ये याला Cobra Pose असे म्हणतात. हे पोटावर झोपून केले जाणारे एक प्रभावी योगासन असून पाठीचा कणा, खांदे, छाती आणि पोटाच्या स्नायूंना बळकट करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त मानले जाते.

आजच्या धावपळीच्या जीवनात अनेक जण संगणकासमोर तासन्तास बसून काम करतात. त्यामुळे पाठदुखी, मानेचा त्रास आणि शरीराची लवचिकता कमी होणे या समस्या वाढताना दिसतात. अशा वेळी योग्य पद्धतीने आणि नियमितपणे केलेले भुजंगासन शरीराला मोठा फायदा देऊ शकते.

---

माझा भुजंगासनाचा अनुभव (My Experience)

मी व्यवसायाने IT क्षेत्रात Automation Test Engineer म्हणून काम करतो. माझ्या कामाचा बहुतांश वेळ संगणकासमोर बसून जातो. सुरुवातीला सलग ८–१० तास बसून काम केल्यामुळे मला वारंवार पाठदुखी, मानेचा ताण आणि खांद्यामध्ये जडपणा जाणवू लागला. काही दिवस तर सकाळी उठल्यावरही पाठीमध्ये ताठरपणा जाणवत असे.

यानंतर मी नियमित योगाभ्यास सुरू केला. सुरुवातीला ताडासन, मकरासन, भुजंगासन आणि काही स्ट्रेचिंग आसने दररोज करण्याची सवय लावली. त्यामध्ये भुजंगासन माझ्यासाठी विशेष उपयुक्त ठरले.

माझ्या वैयक्तिक अनुभवात, दररोज काही मिनिटे योग्य पद्धतीने भुजंगासन केल्यामुळे पाठीचा ताण कमी होण्यास, शरीर अधिक लवचिक वाटण्यास आणि दीर्घकाळ बसून काम करताना होणारा त्रास कमी जाणवण्यास मदत झाली. अर्थात, प्रत्येक व्यक्तीचा अनुभव वेगळा असू शकतो. जर तुम्हाला तीव्र किंवा सतत पाठदुखी असेल तर डॉक्टर किंवा प्रशिक्षित योगतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

याच अनुभवामुळे मी माझ्या दैनंदिन जीवनात योगाला कायमचे स्थान दिले आहे आणि म्हणूनच या वेबसाइटद्वारे योगाविषयीची माहिती मराठीत सर्वांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न करत आहे.

---

भुजंगासन करण्याची योग्य पद्धत

१. योगा मॅटवर पोटावर झोपा.

२. दोन्ही पाय सरळ ठेवा आणि पायांची बोटे मागे ताणा.

३. दोन्ही हातांचे तळवे छातीच्या दोन्ही बाजूला जमिनीवर ठेवा.

४. श्वास घेत हळूहळू डोके, मान आणि छाती वर उचला.

५. हातांवर पूर्ण भार न देता पाठीच्या स्नायूंचा वापर करून शरीर वर उचला.

६. नाभीपर्यंतचा भाग वर उचलण्याचा प्रयत्न करा आणि कंबरखालचा भाग जमिनीवरच ठेवा.

७. खांदे सैल ठेवा आणि मानेला अनावश्यक ताण देऊ नका.

८. या स्थितीत १५ ते ३० सेकंद सामान्य श्वास घेत राहा.

९. श्वास सोडत हळूहळू पूर्वस्थितीत या.

सुरुवातीला ३ वेळा करा. नंतर हळूहळू ५ वेळांपर्यंत वाढवू शकता.

---

भुजंगासनाचे फायदे

✔️ पाठीचा कणा मजबूत होतो

पाठीचे स्नायू बळकट होतात आणि कण्याची लवचिकता वाढते.

✔️ संगणकावर काम करणाऱ्यांसाठी उपयुक्त

दीर्घकाळ बसून काम करणाऱ्या IT कर्मचारी, विद्यार्थी आणि ऑफिसमध्ये काम करणाऱ्या व्यक्तींना शरीरातील ताठरपणा कमी करण्यासाठी उपयुक्त.

✔️ पाठदुखी कमी होण्यास मदत

योग्य मार्गदर्शनाखाली नियमित सराव केल्यास सौम्य पाठदुखी आणि स्नायूंचा ताण कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

✔️ खांदे आणि छाती खुली होते                                    

शरीराची ठेवण (Posture) सुधारण्यास मदत होते.

✔️ पचनक्रिया सुधारण्यास मदत

पोटावरील सौम्य ताणामुळे पचनसंस्थेला चालना मिळते.

✔️ बद्धकोष्ठतेमध्ये सहाय्यक

नियमित योगाभ्यासामुळे पोटाच्या हालचाली सुधारण्यास मदत होऊ शकते.

✔️ मानसिक तणाव कमी होण्यास मदत

दीर्घ श्वसनासह आसन केल्याने मन शांत राहण्यास मदत मिळते.

✔️ श्वसनक्षमता सुधारते

छातीचा विस्तार वाढल्याने फुफ्फुसांच्या कार्यक्षमतेला मदत होते.

---

भुजंगासन करताना घ्यावयाची काळजी

• रिकाम्या पोटी किंवा जेवणानंतर किमान ३ तासांनी करा.      
  
• शरीराला झटका देऊ नका.
• हातांवर पूर्ण भार टाकू नका.
• कंबरमध्ये तीव्र वेदना जाणवल्यास लगेच थांबा.
• श्वास रोखू नका.
• सुरुवातीला प्रशिक्षित योगशिक्षकाच्या मार्गदर्शनाखाली सराव करा.

---

कोणी भुजंगासन करू नये?  

खालील परिस्थितीत डॉक्टरांचा किंवा योगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.

• गर्भावस्था
• स्लिप डिस्क
• अलीकडील पाठीची दुखापत
• हर्निया
• पोटाची शस्त्रक्रिया झालेली असल्यास
• तीव्र पाठदुखी किंवा तीव्र डोकेदुखी

---

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

भुजंगासन रोज करू शकतो का?

होय. योग्य पद्धतीने आणि रिकाम्या पोटी दररोज केल्यास चांगले परिणाम मिळू शकतात.

IT क्षेत्रात काम करणाऱ्यांसाठी भुजंगासन उपयुक्त आहे का?

माझ्या अनुभवात, होय. दीर्घकाळ संगणकासमोर बसून काम केल्यामुळे होणारा ताण कमी करण्यासाठी मला याचा फायदा झाला. मात्र प्रत्येक व्यक्तीची शारीरिक स्थिती वेगळी असते.

भुजंगासन किती वेळ धरावे?

सुरुवातीला १५–२० सेकंद आणि नंतर ३० सेकंदांपर्यंत.

सकाळी करावे की संध्याकाळी?

सकाळी रिकाम्या पोटी करणे अधिक योग्य मानले जाते. वेळ नसेल तर संध्याकाळीही करू शकता.

---

निष्कर्ष

भुजंगासन हे पाठीचा कणा मजबूत करणारे, शरीराची लवचिकता वाढवणारे आणि शरीराची ठेवण सुधारण्यास मदत करणारे प्रभावी योगासन आहे. विशेषतः आजच्या डिजिटल युगात, संगणकासमोर दीर्घकाळ बसून काम करणाऱ्या व्यक्तींसाठी हे उपयुक्त ठरू शकते.

माझ्या स्वतःच्या अनुभवात, IT क्षेत्रात दीर्घकाळ बसून काम केल्यामुळे होणारा पाठीचा ताण कमी करण्यासाठी नियमित योगाभ्यास आणि विशेषतः भुजंगासनाचा सराव फायदेशीर ठरला. त्यामुळेच मी प्रत्येकाला योग्य मार्गदर्शनाखाली योगाचा नियमित सराव करण्याचा सल्ला देतो.